Nhiều cha mẹ từng giật mình khi nghe con thở khò khè, như có đờm trong cổ, nhưng lạ là bé lại không hề ho hay sốt. Có người cho rằng chỉ là nghẹt mũi nhẹ, nhưng cũng có người bắt đầu lo lắng không biết phổi con có vấn đề gì không. Thực tế, tiếng thở khò khè ở trẻ nhỏ có thể xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân, từ sinh lý bình thường cho đến những bệnh lý hô hấp cần theo dõi sát. Hiểu đúng bản chất của triệu chứng này sẽ giúp cha mẹ bình tĩnh hơn và biết khi nào nên yên tâm theo dõi, khi nào cần đưa bé đi khám.
Mục lục
1. Thế nào là thở khò khè
Thở khò khè là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ âm thanh bất thường phát ra khi không khí đi qua đường thở bị hẹp. Âm này thường nghe rõ hơn khi thở ra, có thể liên tục hoặc ngắt quãng.
Đặc điểm âm thanh thường được mô tả là:
– Khè khè, rít nhẹ, như tiếng gió rít qua khe hẹp
– Có cảm giác như có đờm nhưng bé không ho khạc ra được
– Có thể nghe rõ bằng tai thường hoặc khi áp tai gần miệng, mũi, ngực bé
Trong thực hành lâm sàng, thở khò khè được chia thành hai nhóm lớn theo vị trí phát sinh.
Khò khè vùng mũi – họng
Đây là tình trạng âm thanh bất thường phát ra chủ yếu từ mũi, vòm họng hoặc hầu họng. Nguyên nhân thường do:
– Dịch nhầy ứ đọng trong hốc mũi hoặc sau mũi
– Niêm mạc mũi phù nề
– Sữa, nước bọt đọng ở vùng họng
Âm thanh thường:
– Nghe rõ khi bé hít vào
– Thay đổi khi hút mũi, đổi tư thế hoặc khi bé nuốt
– Thường giảm hoặc mất sau khi vệ sinh mũi họng
Khò khè mũi – họng phần lớn lành tính, hay gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
Khò khè đường thở dưới (phế quản, tiểu phế quản, phổi)
Đây là dạng khò khè quan trọng hơn về mặt bệnh lý. Âm thanh hình thành khi:
– Phế quản bị viêm, phù nề
– Có chất nhầy trong lòng phế quản
– Cơ trơn phế quản co thắt
Âm thường:
– Nghe rõ hơn khi thở ra
– Ít thay đổi khi hút mũi
– Có thể nghe rõ khi áp tai vào ngực hoặc qua ống nghe
Loại khò khè này thường liên quan đến các bệnh lý như viêm tiểu phế quản, hen, viêm phổi sớm, co thắt phế quản hoặc trào ngược.
Tìm hiểu thêm: Viêm tiểu phế quản ở trẻ nguy hiểm thế nào?
Việc phân biệt tương đối giữa hai nhóm này giúp phụ huynh và nhân viên y tế định hướng mức độ theo dõi và xử trí.
2. Vì sao trẻ dễ thở khò khè hơn người lớn?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có nhiều đặc điểm giải phẫu và sinh lý khiến đường thở rất dễ phát ra âm thanh bất thường, ngay cả khi chỉ có những thay đổi rất nhẹ.
Đường thở hẹp và ngắn
– Đường kính khí quản và phế quản của trẻ nhỏ chỉ bằng một phần nhỏ so với người lớn.
– Chỉ cần một lượng dịch tiết, phù nề hoặc co thắt rất nhẹ cũng có thể làm giảm đáng kể lưu lượng khí.
– Theo quy luật vật lý, khi luồng khí đi qua một ống hẹp, vận tốc tăng lên và dễ tạo thành âm thanh rít, khò khè.
Vì vậy, những tình trạng mà ở người lớn gần như không gây triệu chứng, ở trẻ nhỏ lại có thể tạo ra tiếng thở rất rõ.
Thành đường thở mềm và dễ xẹp
Ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ sinh non:
– Sụn thanh quản, khí quản và phế quản còn mềm
– Trương lực cơ hô hấp chưa hoàn thiện
Khi trẻ hít vào hoặc thở ra mạnh, thành đường thở có thể hơi xẹp, rung, tạo ra âm thanh khò khè hoặc rít.
Nhiều dịch tiết sinh lý
Trẻ nhỏ có xu hướng:
– Tăng tiết dịch mũi họng
– Chưa có khả năng nuốt và làm sạch đường thở hiệu quả
Dịch này dễ đọng lại ở mũi, vòm họng hoặc phế quản nhỏ, gây cản trở luồng khí và tạo âm khò khè.
Chưa biết ho, khạc hiệu quả
Phản xạ ho của trẻ, đặc biệt trong những tháng đầu đời:
– Chưa mạnh
– Chưa phối hợp tốt
Do đó, dù có dịch trong đường thở dưới, bé có thể không ho mà chỉ biểu hiện bằng tiếng thở khò khè, khụt khịt, hoặc thở nặng nhọc hơn bình thường. Khi dịch tiết nhiều, cha mẹ có thể tham khảo các phương pháp hỗ trợ cách tiêu đờm cho trẻ dưới 1 tuổi để giúp đường thở của bé thông thoáng hơn.
3. Phân biệt nhanh một số âm thở dễ nhầm
Trong thực tế, nhiều phụ huynh gọi chung mọi âm thở bất thường là “khò khè”. Tuy nhiên, việc phân biệt tương đối giúp định hướng nguyên nhân.
Khò khè
– Âm cao, đều, như tiếng huýt gió nhỏ
– Thường rõ khi thở ra
– Ít thay đổi khi lau mũi
– Gợi ý hẹp đường thở dưới
Rít thanh quản
– Âm sắc cao, chói, nghe rõ khi hít vào
– Thường liên quan đến thanh quản hoặc khí quản trên
– Gặp trong phù nề thanh quản, viêm thanh quản, nhuyễn thanh quản
Ngáy sinh lý
– Âm trầm, rung, giống tiếng ngáy
– Thường xuất hiện khi ngủ
– Do mô mềm vùng mũi họng rung
Thở khò khè do nghẹt mũi
– Âm ẩm, khụt khịt
– Rõ hơn khi bé hít vào
– Giảm rõ sau khi nhỏ rửa mũi
Phân biệt này không thay thế cho chẩn đoán y khoa, nhưng giúp phụ huynh định hướng ban đầu khi theo dõi trẻ.
4. Nguyên nhân bé thở khò khè nhưng không ho
Bé thở khò khè nhưng không ho có thể xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân, trải dài từ sinh lý lành tính đến các bệnh lý hô hấp cần can thiệp sớm.
4.1. Nhóm nguyên nhân sinh lý, ít nguy hiểm
Dịch tồn lưu sau sinh
Ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là sinh mổ:
– Có thể còn dịch ối hoặc dịch nhầy trong mũi họng
– Dịch này thoát ra dần trong vài tuần đầu
Biểu hiện thường:
– Khò khè nhẹ
– Nghe rõ khi bé nằm ngửa
– Giảm khi bế thẳng, hút mũi nhẹ nhàng
Đường thở mềm
Nhuyễn thanh quản hoặc nhuyễn khí quản nhẹ khiến:
– Thành đường thở rung khi không khí đi qua
– Tạo tiếng khò khè hoặc rít nhẹ
Nghẹt mũi đơn thuần
Do:
– Không khí khô
– Bụi
– Điều hòa
– Sữa trào lên mũi sau bú
4.2. Nhóm nguyên nhân bệnh lý hô hấp trên
Viêm mũi, viêm mũi dị ứng
– Niêm mạc phù nề
– Tăng tiết dịch
Dịch chảy xuống họng gây âm khò khè, khụt khịt. Tình trạng dịch nhầy kéo dài cũng khiến nhiều phụ huynh thắc mắc tại sao lại có đờm và khi nào đờm trở thành dấu hiệu cần chú ý.
Viêm VA, amidan
– Mô lympho phì đại gây hẹp đường thở trên
– Dịch dễ ứ đọng sau mũi
4.3. Nhóm nguyên nhân đường thở dưới
Đây là nhóm cần đặc biệt lưu ý vì liên quan trực tiếp đến phổi và phế quản.
Viêm tiểu phế quản giai đoạn sớm
Ở giai đoạn đầu:
– Niêm mạc tiểu phế quản phù nề
– Có ít dịch nhầy
– Phản xạ ho chưa rõ
Co thắt phế quản
Co thắt cơ trơn phế quản làm hẹp lòng phế quản, tạo tiếng khò khè đặc trưng.
Hen sớm ở trẻ nhỏ
Một số trẻ có cơ địa tăng phản ứng phế quản:
– Khò khè tái diễn
– Ho có thể xuất hiện muộn
Trào ngược dạ dày – thực quản
Dịch dạ dày trào lên có thể kích thích thanh quản và phế quản, gây co thắt phản xạ và tạo âm khò khè.
4.4. Nhóm nguyên nhân nguy hiểm cần cảnh giác
Dù ít gặp hơn, nhưng cần luôn được đặt ra trong đánh giá.
Dị vật đường thở
– Có thể không gây ho dữ dội ngay
– Dị vật nhỏ gây khò khè khu trú
Viêm phổi sớm
– Giai đoạn đầu có thể chỉ khò khè, thở nhanh
Phù nề thanh quản
– Do viêm, dị ứng hoặc trào ngược
Dị tật bẩm sinh đường thở
– Hẹp khí quản
– Dị dạng phế quản
5. Bé thở khò khè nhưng không ho có nguy hiểm?
Mức độ nguy hiểm không nằm ở riêng tiếng khò khè, mà ở tình trạng toàn thân và diễn tiến hô hấp của trẻ.
Khi nào có thể là lành tính?
– Bé bú tốt, ngủ được, chơi tỉnh táo
– Nhịp thở đều, không gắng sức
– Không rút lõm ngực
Khi nào là dấu hiệu cảnh báo bệnh?
– Khò khè kéo dài nhiều ngày
– Âm khò khè tăng dần
– Bú kém hoặc mệt hơn bình thường
Khi nào cần đi khám ngay?
– Thở nhanh, rút lõm ngực
– Tím môi hoặc da tái
– Bỏ bú, li bì
Những dấu hiệu này có thể liên quan đến các bệnh lý đường hô hấp dưới như viêm phế quản cấp ở trẻ em, cần được bác sĩ thăm khám và xử trí kịp thời.