Tìm hiểu nguyên nhân trẻ hay giật mình khi ngủ

Trẻ hay giật mình khi ngủ là tình trạng khiến nhiều cha mẹ cảm thấy lo lắng, đặc biệt khi hiện tượng này xảy ra thường xuyên và kéo dài. Không ít phụ huynh băn khoăn liệu đây có phải là dấu hiệu bất thường hay ảnh hưởng đến sự phát triển của con. Việc tìm hiểu đúng nguyên nhân giúp cha mẹ yên tâm hơn và có cách chăm sóc giấc ngủ của trẻ phù hợp, an toàn.

1. Cơ chế sinh lý giấc ngủ của trẻ nhỏ

1. Các giai đoạn giấc ngủ ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Giấc ngủ của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ được chia thành hai trạng thái chính là giấc ngủ nông và giấc ngủ sâu. Ở trẻ sơ sinh, tỷ lệ giấc ngủ nông chiếm phần lớn, có thể lên tới khoảng 50–60% tổng thời gian ngủ. Trong giai đoạn này, não bộ hoạt động mạnh, trẻ dễ cử động tay chân, thở không đều và rất dễ bị đánh thức. Đây là thời điểm hiện tượng giật mình thường xảy ra nhất.

Giấc ngủ sâu là giai đoạn trẻ ngủ yên hơn, nhịp thở đều, cơ thể thả lỏng và ít phản ứng với kích thích bên ngoài. Tuy nhiên, ở trẻ nhỏ, thời gian ngủ sâu thường ngắn và chu kỳ chuyển đổi giữa ngủ nông và ngủ sâu diễn ra liên tục. Mỗi chu kỳ ngủ của trẻ sơ sinh chỉ kéo dài khoảng 40–60 phút, ngắn hơn nhiều so với người lớn. Việc chuyển pha ngủ thường xuyên khiến trẻ dễ xuất hiện các phản xạ giật mình.

2. Sự khác biệt giữa giấc ngủ của trẻ và người lớn

Giấc ngủ của trẻ khác với người lớn cả về cấu trúc lẫn độ ổn định. Ở người lớn, chu kỳ ngủ kéo dài khoảng 90–120 phút, giấc ngủ sâu chiếm tỷ lệ cao hơn và hệ thần kinh đã hoàn thiện nên ít bị ảnh hưởng bởi kích thích bên ngoài. Ngược lại, trẻ nhỏ có hệ thần kinh chưa trưởng thành, khả năng tự điều chỉnh giấc ngủ còn hạn chế.

Ngoài ra, trẻ sơ sinh thường bắt đầu giấc ngủ bằng giấc ngủ nông, trong khi người lớn thường đi vào giấc ngủ sâu trước. Điều này khiến trẻ dễ bị giật mình ngay khi vừa ngủ hoặc trong quá trình ngủ. Những khác biệt này là yếu tố sinh lý bình thường, không phải dấu hiệu bệnh lý trong phần lớn trường hợp.

3. Phản xạ Moro và vai trò trong hiện tượng giật mình

Phản xạ Moro là một phản xạ nguyên thủy xuất hiện ngay từ khi trẻ mới sinh. Khi trẻ cảm nhận được sự thay đổi đột ngột như tiếng động lớn, ánh sáng mạnh hoặc cảm giác mất thăng bằng, trẻ có thể giang tay, co chân và khóc. Phản xạ này thường rõ rệt nhất trong 3–4 tháng đầu đời và sẽ giảm dần khi hệ thần kinh phát triển.

Trong lúc ngủ, phản xạ Moro vẫn có thể xuất hiện, đặc biệt khi trẻ đang ở giai đoạn ngủ nông. Đây là nguyên nhân phổ biến khiến trẻ giật mình, vung tay chân và thức giấc. Phản xạ Moro được xem là dấu hiệu sinh lý bình thường, cho thấy hệ thần kinh của trẻ đang hoạt động và phát triển.

2. Nguyên nhân sinh lý khiến trẻ hay giật mình khi ngủ

1. Hệ thần kinh của trẻ chưa hoàn thiện

Hệ thần kinh trung ương của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Các đường dẫn truyền thần kinh chưa ổn định, khả năng kiểm soát vận động và phản xạ còn yếu. Khi có kích thích dù rất nhỏ, não bộ của trẻ dễ phản ứng quá mức, dẫn đến hiện tượng giật mình trong lúc ngủ.

2. Phản xạ tự nhiên ở trẻ sơ sinh

Ngoài phản xạ Moro, trẻ còn có nhiều phản xạ nguyên thủy khác như phản xạ nắm, phản xạ mút. Những phản xạ này giúp trẻ thích nghi với môi trường bên ngoài tử cung. Trong giai đoạn đầu đời, các phản xạ này có thể xuất hiện ngay cả khi trẻ đang ngủ, tạo cảm giác trẻ ngủ không yên, hay cử động và giật mình.

3. Não bộ chưa kiểm soát tốt các kích thích bên ngoài

Ở trẻ nhỏ, khả năng lọc và ức chế kích thích của não bộ còn kém. Âm thanh nhỏ, ánh sáng nhẹ hoặc sự thay đổi tư thế cũng có thể được não bộ tiếp nhận mạnh mẽ. Khi trẻ đang ngủ nông, các kích thích này dễ gây ra phản ứng giật mình, dù người lớn có thể không nhận thấy đó là yếu tố gây ảnh hưởng.

4. Trẻ chuyển pha giấc ngủ đột ngột

Việc chuyển từ giấc ngủ sâu sang giấc ngủ nông hoặc ngược lại có thể diễn ra đột ngột ở trẻ. Trong quá trình chuyển pha, hoạt động não thay đổi nhanh, cơ thể chưa kịp thích nghi, dẫn đến các cử động bất chợt. Đây là hiện tượng sinh lý thường gặp và sẽ giảm dần khi trẻ lớn hơn.

3. Nguyên nhân do yếu tố môi trường

1. Tiếng ồn xung quanh khi trẻ đang ngủ

Tiếng nói chuyện, tiếng tivi, tiếng xe cộ hoặc âm thanh sinh hoạt trong gia đình có thể làm gián đoạn giấc ngủ của trẻ. Do trẻ nhạy cảm với âm thanh, những tiếng động bất ngờ dễ khiến trẻ giật mình, đặc biệt là khi đang ngủ nông.

2. Ánh sáng quá mạnh hoặc thay đổi đột ngột

Ánh sáng đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa giấc ngủ. Khi phòng ngủ quá sáng hoặc ánh sáng thay đổi đột ngột, não bộ của trẻ có thể bị kích thích, dẫn đến giật mình hoặc tỉnh giấc. Trẻ nhỏ chưa có khả năng thích nghi nhanh với sự thay đổi ánh sáng như người lớn.

3. Nhiệt độ phòng không phù hợp

Nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh đều ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ. Khi cơ thể cảm thấy khó chịu, trẻ có xu hướng cử động nhiều hơn và dễ giật mình. Nhiệt độ phòng ổn định giúp trẻ ngủ sâu và hạn chế phản xạ không cần thiết.

4. Không gian ngủ thiếu cảm giác an toàn

Không gian ngủ quá rộng, thay đổi vị trí ngủ thường xuyên hoặc thiếu sự tiếp xúc quen thuộc có thể khiến trẻ cảm thấy không an toàn. Cảm giác bất an này làm tăng phản ứng cảnh giác của não bộ, khiến trẻ dễ giật mình trong khi ngủ.

4. Nguyên nhân liên quan đến tâm lý và cảm xúc

1. Trẻ bị căng thẳng hoặc lo lắng

Mặc dù trẻ nhỏ chưa thể biểu đạt cảm xúc rõ ràng, nhưng các yếu tố như bị quấy khóc nhiều, thiếu sự đáp ứng kịp thời từ người chăm sóc có thể tạo ra trạng thái căng thẳng. Căng thẳng ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh và giấc ngủ của trẻ.

2. Trẻ bị giật mình do thay đổi môi trường sống

Việc thay đổi nơi ở, thay đổi người chăm sóc hoặc lịch sinh hoạt có thể khiến trẻ khó thích nghi. Trong giai đoạn thích nghi, trẻ thường ngủ không sâu và dễ giật mình hơn bình thường.

3. Thiếu cảm giác an toàn khi ngủ một mình

Nhiều trẻ quen ngủ cùng cha mẹ hoặc được ôm ấp khi ngủ. Khi phải ngủ một mình quá sớm, trẻ có thể cảm thấy lo lắng, từ đó ngủ không yên và hay giật mình.

4. Trẻ bị kích thích quá mức trước khi đi ngủ

Các hoạt động như chơi đùa mạnh, xem màn hình sáng hoặc tiếp xúc với nhiều người trước giờ ngủ có thể khiến não bộ trẻ hưng phấn. Khi đi vào giấc ngủ, não chưa kịp thư giãn hoàn toàn, dẫn đến hiện tượng giật mình.

5. Nguyên nhân liên quan đến dinh dưỡng

1. Thiếu canxi ở trẻ nhỏ

Canxi tham gia vào hoạt động của hệ thần kinh và cơ bắp. Khi thiếu canxi, trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện như ngủ không sâu, dễ kích thích và hay giật mình. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp giật mình đều do thiếu canxi.

2. Thiếu vitamin D và vai trò của vitamin D

Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi hiệu quả. Thiếu vitamin D kéo dài có thể gián tiếp ảnh hưởng đến hệ thần kinh và giấc ngủ của trẻ. Trẻ ít được tiếp xúc ánh nắng hoặc không được bổ sung vitamin D đúng cách có nguy cơ cao hơn.

3. Chế độ ăn uống chưa cân đối

Ở trẻ lớn hơn, chế độ ăn thiếu các vi chất cần thiết như magie, kẽm cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ. Một chế độ ăn không đa dạng có thể khiến trẻ dễ mệt mỏi và ngủ không ổn định.

4. Trẻ bú hoặc ăn không đủ no trước khi ngủ

Cảm giác đói làm trẻ dễ thức giấc và ngủ không sâu. Khi giấc ngủ bị gián đoạn, trẻ có thể giật mình nhiều lần trong đêm, kèm theo quấy khóc.

6. Nguyên nhân bệnh lý cần lưu ý

1. Rối loạn giấc ngủ ở trẻ

Một số trẻ có thể gặp các rối loạn giấc ngủ như khó vào giấc, ngủ chập chờn hoặc thức giấc nhiều lần. Những rối loạn này có thể khiến trẻ hay giật mình và cần được theo dõi.

2. Trẻ bị trào ngược dạ dày – thực quản

Trào ngược gây khó chịu, đau rát vùng ngực hoặc cổ họng, đặc biệt khi trẻ nằm ngủ. Cảm giác khó chịu đột ngột có thể khiến trẻ giật mình và tỉnh giấc.

3. Các vấn đề về thần kinh

Trong một số ít trường hợp, giật mình kèm theo các biểu hiện bất thường như co giật, lơ mơ, chậm phát triển vận động có thể liên quan đến bệnh lý thần kinh. Những trường hợp này cần được thăm khám chuyên khoa.

4. Nhiễm trùng hoặc sốt nhẹ ảnh hưởng đến giấc ngủ

Khi trẻ bị nhiễm trùng nhẹ hoặc sốt, cơ thể mệt mỏi, hệ thần kinh nhạy cảm hơn. Điều này khiến giấc ngủ không sâu và trẻ dễ giật mình hơn bình thường.

7. Ảnh hưởng của việc trẻ hay giật mình khi ngủ

1. Ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ của trẻ

Khi trẻ thường xuyên giật mình, giấc ngủ dễ bị gián đoạn, thời gian ngủ sâu bị rút ngắn. Trẻ có thể thức giấc nhiều lần trong đêm, khó tự ngủ lại và ngủ không liền mạch. Tình trạng này kéo dài làm giảm hiệu quả phục hồi của giấc ngủ, khiến trẻ ngủ đủ giờ nhưng vẫn mệt mỏi, uể oải sau khi thức dậy.

2. Tác động đến sự phát triển thể chất

Giấc ngủ sâu đóng vai trò quan trọng trong việc tiết hormone tăng trưởng. Khi trẻ ngủ không sâu hoặc bị giật mình liên tục, quá trình tiết hormone này có thể bị ảnh hưởng. Về lâu dài, trẻ có nguy cơ chậm tăng cân, chậm phát triển chiều cao hoặc giảm sức đề kháng do cơ thể không được nghỉ ngơi đầy đủ.

3. Ảnh hưởng đến phát triển trí não và cảm xúc

Trong khi ngủ, đặc biệt là giai đoạn ngủ sâu, não bộ của trẻ thực hiện quá trình hoàn thiện các kết nối thần kinh và xử lý thông tin đã tiếp nhận trong ngày. Việc ngủ chập chờn, hay giật mình có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, ghi nhớ và điều hòa cảm xúc của trẻ. Một số trẻ có thể trở nên dễ cáu gắt, quấy khóc hoặc khó thích nghi với các hoạt động ban ngày.

4. Tác động đến tâm lý của cha mẹ

Trẻ ngủ không yên khiến cha mẹ phải thức dậy nhiều lần trong đêm để dỗ dành, chăm sóc. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài có thể khiến cha mẹ mệt mỏi, căng thẳng và lo lắng quá mức về sức khỏe của con. Điều này gián tiếp ảnh hưởng đến chất lượng chăm sóc trẻ và không khí sinh hoạt trong gia đình.

8. Sai lầm thường gặp của cha mẹ khi xử lý tình trạng trẻ giật mình

1. Quá lo lắng hoặc can thiệp quá mức

Nhiều cha mẹ phản ứng ngay mỗi khi trẻ cử động hoặc giật mình nhẹ, bế trẻ lên hoặc đánh thức hoàn toàn. Việc can thiệp quá sớm có thể khiến trẻ khó tự chuyển lại giấc ngủ, làm giấc ngủ bị gián đoạn nhiều hơn thay vì cải thiện.

2. Tự ý bổ sung vi chất không theo chỉ dẫn

Một sai lầm phổ biến là cho rằng trẻ giật mình chắc chắn do thiếu canxi hoặc vitamin D, từ đó tự ý bổ sung liều cao. Việc bổ sung không đúng chỉ định có thể gây mất cân bằng vi chất, ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và sức khỏe tổng thể của trẻ.

3. Thay đổi môi trường ngủ liên tục

Cha mẹ thường xuyên đổi chỗ ngủ, thay nôi, thay phòng hoặc thay người ru ngủ với mong muốn trẻ ngủ ngon hơn. Tuy nhiên, sự thay đổi liên tục lại khiến trẻ khó thích nghi, làm tăng cảm giác bất an và khiến tình trạng giật mình trầm trọng hơn.

4. Áp dụng mẹo dân gian thiếu cơ sở khoa học

Một số gia đình áp dụng các mẹo truyền miệng như đeo bùa, đặt vật lạ trong nôi hoặc dùng các phương pháp chưa được kiểm chứng. Những cách này không giải quyết được nguyên nhân thực sự, thậm chí có thể tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho trẻ.

Trẻ hay giật mình khi ngủ trong phần lớn trường hợp là hiện tượng sinh lý bình thường, liên quan đến sự phát triển chưa hoàn thiện của hệ thần kinh. Tuy nhiên, tình trạng này cũng có thể chịu ảnh hưởng từ môi trường, tâm lý, dinh dưỡng hoặc một số vấn đề sức khỏe cần được theo dõi. Việc hiểu rõ nguyên nhân giúp cha mẹ tránh lo lắng không cần thiết và hạn chế những can thiệp sai cách. Khi giấc ngủ của trẻ được đảm bảo ổn định và an toàn, sự phát triển toàn diện của trẻ cũng sẽ được hỗ trợ tốt hơn.